سرلوحه های موج چهارم

الیمین و الشمال مضله و طریق الوسطا هی الجاده

خانواده ، گم شده ی غرب (برداشتی حاشیه ای از فیلم گذشته)
ساعت ٥:٤٢ ‎ب.ظ روز یکشنبه ٢۱ مهر ۱۳٩٢  

به بهانه مطرح شدن مجدد فیلم گذشته در این ایام و تصویر حقیقت گونه (رئالیستی) که فیلم نمایش می دهد بد نیست اشاره ای به جوهر گم شده ی غرب یعنی خانواده با نیم نگاهی به این اثر طی دو مقدمه و یک نتیجه داشته باشیم.

مقدمه اول :

مهم نیست که کاراکترهای "گذشته" ، ایرانی ، فرانسوی یا عرب باشند ، آن چه مهم است چارچوبی است که داستان گذشته در آن می گذرد . گذشته مانند هر فیلم سینمایی  و به طور کلی هر نوع ادبیات داستانی و نمایشی رئال دیگر ، دارای یک روایت داستانی است که خود اساسا در بستر یک چارچوب از واقعیات که داستان در آن رخ می دهد شکل می گیرد . چارچوبی که حتی در اختیار نویسنده و کارگردان نیست و خودش ، خودش را تعریف می کند. این قاب مفهومی در فیلم گذشته معرف "مواجهه ی انسان غربی با موضوع خانواده" است . در حقیقت هرچند داستان فرهادی خطی مشخص دارد و به دنبال همان تفکری است که "جدایی نادر از سیمین" و "درباره الی" دنبال کرده است و آن یافتن حقیقت یک ماجرای خانوادگی در لایه هایی پیچیده از ابهامات و پنهان کاری هاست که با گره ها و تعلیق های مناسب تا انتهای داستان دنبال می شود ، اما گذشته این بار به خانواده ای غربی سرک کشیده.  خانواده ای که فارغ از همه اتفاقات داستان فیلم با مشکلاتی اساسی تر دست و پنج نرم می کند.

مقدمه دوم :

بار دیگر به فیلم رجوع کنید و شاهد مثال موارد زیر را در آن جست و جو کنید.

1-    فرد محوری (individualism) در غرب مدرن ، هر فرد را در مرکزیت گیتی قرار می دهد و به وی حق می دهد ، آن گونه بزید که دلش می خواهد. این پارامتر اصلی مدرنیته مفاهیم بسیاری را از دامنه واژگان غرب حذف کرده است. آیا در فیلم حتی اثر و ردپایی از کلماتی چون "ایثار" ، "فداکاری" و " وفاداری" می بینید ؟

2-    خانواده غربی بر اساس میل جنسی شکل می گیرد و روابط والدین و فرزندی ، زن و شوهری و حتی خواهر و برادری ذیل همین غریزه و کشش تعریف می شود. هیچ کس منکر آن نیست که اشاعه روابط نامشروع در غرب مدرن بر پایه آزادی (لیبرالیسم) جنسی ، پایه ی اضمحلال نهاد خانواده شده است. یک لحظه تصور کنید که یک کودک غربی که طی چند سال اول زندگی اش چند پدر و مادر عوض می کند و خود نیز زاده ی همین روابط شهوانی غیر رسمی است به قول زیگموند فروید با این همه عقده های دوران کودکی ، چه آینده ای را برای جامعه اش رقم خواهد زد؟!

3-    کودک و فرزند  از یک سو و  پدر و مادر از سوی دیگر در خانواده مدرن غربی سربار به حساب می آید . تمام ارتباطات بین اعضای یک به اصطلاح "خانواده" را در فیلم در ذهن مرور کنید (رابطه مارین و لوسی – رابطه ی فواد و سمیر – رابطه ی مارین و سمیر و...)  . اکنون آن را کنار روابط به تصویر کشیده شده در جدایی نادر از سیمین ، یه حبه قند ، میم مثل مادر و یا هر فیلم اصیل ایرانی دیگر بگذارید. چه احساسی به شما دست می دهد؟

نتیجه :

آیا موارد بالا را قبول دارید؟

اگر چنین است و قبول داریم که فرهادی گوشه ای از فرهنگ غربی را آن گونه که هست – نه به رسم اغراق آمیز و منجی نمای ایده آلیستی بسیاری از کارگردانان هالیوودی – به تصویر کشیده ، چرا بسیاری از ما با سرعت به سمت آن چه فیلم نمایش می دهد - زندگی غربی- در حرکتیم ؟ اگر آن چه اکنون داریم – از محبت مادر و فرزندی تا ایثار و وفاداری - بهتر از امروز خانواده غربی است ، واقعا چرا به جای آن که خودمان باشیم ، چرا گاهی سعی می کنیم تا تمام عناصر و المان های آن فرهنگ را در سبک زندگی خود پیاده کنیم ؟ و بسیاری از چراهایی که من و توی دانشجو در آینده نه چندان دور و در زندگی زناشویی با آن ها دست به گریبان خواهیم بود. پس چه بهتر که از همین حالا عاقبت اندیشی کنیم تا زندگی فردایمان و هویت فردایمان آن چیزی نباشد که اصغر فرهادی از امروز غرب به درستی به تصویر کشیده است.

پس نوشت :

تا به حال با خود اندیشیده ایم که چرا اسلام به نهاد خانواده ، به عنوان مقدس ترین نهاد در جامعه ارزش داده است  و پیامبر اکرم می فرمایند :

خَیرُکُم خَیرُکُم لأَهلِهِ و َأَنَا خَیرُکُم لأَهلى ما أَکرَمَ النِّساءَ إلاّ کَریمٌ و َلا أَهانَهُنَّ إلاّ لَئیمٌ

 بهترین شما کسى است که براى خانواده اش بهتر باشد، و من از  همه شما نسبت به خانواده ام بهترم ، زنان را گرامى نمى دارد، مگر انسان بزرگوار و به آنان اهانت نمى کند مگر شخص پَست و بى مقدار .

-----------------------------------------------------------------------------------------

این متن برای ویژه نامه سینمایی جامعه اسلامی دانشجویان دانشگاه صنعتی قم نگاشته شد.

+ همین متن در شبکه خبری تحلیلی آی پرس

+ همین متن در شبکه خبری تحلیلی ایران فردا


کلمات کلیدی: